Kas koelen met hogedrukverneveling: wat kun je realistisch verwachten?

Bij hoge instraling loopt de kastemperatuur snel op, terwijl ventilatie alleen niet altijd voldoende soelaas biedt zonder de luchtvochtigheid te veel te laten dalen. Kas koelen met hogedrukverneveling is voor veel telers een logische vervolgstap, maar het is belangrijk om te weten wat dit systeem daadwerkelijk doet en welke factoren het resultaat bepalen. Dit artikel legt de werking uit, benoemt praktijkresultaten uit een monitoringproject bij Chrysant en Gerbera, en geeft aan wanneer verneveling wel en niet goed aanslaat.

Hoe werkt hogedrukverneveling in de kas

Een hogedrukvernevelingssysteem drukt water via een hogedrukpomp met een systeemdruk van doorgaans rond 100 bar door een leidingnet van roestvast staal. Op dit leidingnet zijn vernevelingsnozzles gemonteerd, meestal met een opening van ongeveer 0,20 mm. Afhankelijk van uitvoering en omstandigheden levert een standaardnozzle circa 4,5 tot 4,8 liter water per uur.

De aansturing verloopt via de klimaatcomputer, op basis van relatieve luchtvochtigheid (RV), temperatuur en vochtdeficit (het verschil tussen de actuele en de maximale hoeveelheid vocht die de lucht bij die temperatuur kan bevatten). Meer over de systeemopbouw staat op de pagina over hogedrukverneveling; de koppeling met klimaatregeling wordt toegelicht op de pagina over klimaatcomputer-aansturing.

Waarom verneveling de kastemperatuur verlaagt

Het koelend effect ontstaat doordat verdampend water warmte onttrekt aan de kaslucht. Dit werkt direct koelend: hoe meer water er per uur en per m² verdampt, hoe groter dit effect in potentie is. Uit praktijkmonitoring binnen het Kas als Energiebron-project bij Chrysant en Gerbera (2022) blijkt dat een dosering van circa 200 cc/m²/uur vergelijkbaar was met ongeveer 150 watt/m² directe koeling. Dit is een resultaat uit dat specifieke onderzoek en geen vaste vuistregel die zonder meer naar elke dosering of elk kasproject doorgetrokken kan worden.

Het effect van vochtigere lucht op ventilatie

Naast het directe verdampingseffect speelt een tweede mechanisme: vochtigere lucht heeft een hogere warmte-inhoud per m³ dan droge lucht. Wanneer deze lucht via ramen wordt uitgewisseld met buitenlucht, neemt elke uitgewisselde m³ meer warmte mee naar buiten. Het grotere enthalpieverschil (verschil in warmte-inhoud) tussen binnen- en buitenlucht vergroot bovendien de drijvende kracht achter deze luchtuitwisseling.

Wat bepaalt het daadwerkelijke koelend effect

Het uiteindelijke resultaat is afhankelijk van meerdere factoren: temperatuur, luchtvochtigheid, ventilatie, raamstand, kasconstructie, nozzle-indeling, waterkwaliteit en systeemcapaciteit. Bij een zeer hoge buitenluchtvochtigheid of zeer beperkte ventilatie is de verdampingscapaciteit van de lucht klein, waardoor het koelend effect beperkt blijft. In die situaties is hogedrukverneveling minder geschikt als primaire koelmaatregel.

Hogedrukverneveling en insectengaas: praktijkresultaten Chrysant en Gerbera

Een veelgestelde vraag is of insectengaas de kastemperatuur laat oplopen doordat het de ventilatiecapaciteit beperkt. Uit de monitoring bij vier Chrysant- en Gerberabedrijven met insectengaas (gaasmaten variërend van 0,4×0,7 mm tot 0,8×0,8 mm, in combinatie met HD-nevel) bleek dat deze bedrijven niet hoger uitkwamen qua maximale dagtemperatuur dan referentiebedrijven zonder gaas, mits gaasmaat en luchtraamafmetingen goed op elkaar waren afgestemd. Het bedrijf met extra grote luchtramen (2×1,65 m) kwam zelfs structureel het laagst uit qua maximale dagtemperatuur.

Bij bedrijven met gaas én HD-nevel bleven RV en vochtdeficit overdag hoger dan bij bedrijven zonder gaas. Volgens de principes van Het Nieuw Telen geeft dit extra groeipotentie: minder vochtstress, huidmondjes die langer open blijven, betere CO2-benutting en minder CO2-verlies uit de kas. Er kwamen in dit onderzoek geen andere ongewenste effecten van de teelt onder insectengaas naar voren. Deze resultaten gelden voor de onderzochte bedrijven, gaasmaten en gewassen; voor andere gewassen, kapbreedtes of gaasmaten is dit niet zonder meer te extrapoleren. Meer over deze toepassing staat op de pagina over insectengaas en kasklimaat.

Blijft het gewas droog?

Bij een goed ontworpen systeem verdampen de druppels voordat ze het gewas bereiken. Of dit ook daadwerkelijk gebeurt, hangt af van het ontwerp, de nozzle-indeling en de regeling. Een verkeerd gedimensioneerd systeem, of nozzles die vervuild raken, kunnen leiden tot grotere druppels die niet volledig verdampen en het gewas nat maken.

Waterkwaliteit en systeemonderhoud

Nozzles met een opening van 0,20 mm zijn gevoelig voor vervuiling en kalkafzetting. Onvoldoende waterkwaliteit leidt tot verstopte nozzles, een verstoord spuitbeeld en grotere druppels die niet volledig verdampen, wat direct raakt aan het antwoord op de vorige vraag. Filtering van het voedingswater is daarom noodzakelijk; afhankelijk van de bronwaterkwaliteit wordt omgekeerde osmose toegepast. Periodieke controle van filters en nozzles hoort bij het reguliere onderhoud, net als het regelmatig schoonmaken van insectengaas, dat in de praktijk vervuilt. Details over filtereisen staan op de pagina over waterkwaliteit en filtratie.

Waarom een projectspecifieke berekening nodig is

De nozzle-indeling wordt per project berekend op basis van kasoppervlak, kapbreedte, ventilatiecapaciteit en de gewenste RV-verhoging. Omdat het koelend effect afhangt van een combinatie van klimaat, kasconstructie en systeemuitvoering, is een gegarandeerde temperatuurverlaging zonder deze berekening niet te geven.

Veelgestelde vragen

Hoeveel graden koeling levert hogedrukverneveling op?
Dat is niet in een vast getal te vangen; het hangt af van temperatuur, luchtvochtigheid, ventilatie en systeemcapaciteit. Uit praktijkmonitoring bij Chrysant en Gerbera bleek een dosering van 200 cc/m²/uur vergelijkbaar met circa 150 watt/m² directe koeling, maar dit is projectspecifiek en geen algemeen toepasbare vuistregel.

Wordt het gewas nat van hogedrukverneveling?
Bij een goed ontworpen systeem verdampen de druppels voordat ze het gewas bereiken. Ontwerp, nozzle-indeling en regeling zijn hierbij bepalend.

Kan hogedrukverneveling gecombineerd worden met insectengaas zonder dat de kastemperatuur oploopt?
Uit praktijkmonitoring bij Chrysant en Gerbera bleek dat bedrijven met gaas en HD-nevel niet hoger uitkwamen qua maximale dagtemperatuur dan bedrijven zonder gaas, mits gaasmaat en luchtraamafmetingen goed waren afgestemd.

Welke factoren bepalen het koelend effect van verneveling?
Temperatuur, luchtvochtigheid, ventilatie, raamstand, kasconstructie, nozzle-indeling, waterkwaliteit en systeemcapaciteit.

Hoe wordt de nozzle-indeling bepaald voor een specifiek kasproject?
Op basis van kasoppervlak, kapbreedte, ventilatiecapaciteit en de gewenste RV-verhoging.

Welke eisen worden gesteld aan het voedingswater?
Voldoende filtering is nodig om verstopping en kalkafzetting bij de fijne nozzle-openingen te voorkomen; afhankelijk van de bronwaterkwaliteit wordt omgekeerde osmose toegepast.

Wat is de relatie tussen luchtvochtigheid en energie-uitwisseling met buitenlucht?
Vochtigere lucht heeft een hogere warmte-inhoud per m³. Uitgewisselde lucht neemt daardoor meer warmte mee naar buiten, en het grotere enthalpieverschil vergroot de drijvende kracht voor ventilatie.

Wil je weten wat hogedrukverneveling voor jouw kas kan betekenen? Neem contact op met Dutchbeek voor een projectspecifieke berekening van kastemperatuur, systeemcapaciteit en nozzle-indeling.