Plantstress kas: signalen, oorzaken en klimaatsturing
Plantstress in de kas is een onderwerp waar elke teler vroeg of laat mee te maken krijgt. Een warme zomerdag, een droge lucht of een snel wisselend klimaat in de kas kan gewassen onder druk zetten. Begrijpen wat plantstress precies is, welke klimaatfactoren daaraan bijdragen en hoe u met gerichte klimaatsturing grip houdt op uw kasklimaat, helpt u om tijdig bij te sturen. In dit artikel leggen we uit wat stress bij planten in de glastuinbouw inhoudt, welke signalen daarop wijzen en welke rol hogedrukverneveling kan spelen bij het beperken ervan.
Wat is plantstress bij gewassen in de kas?
Plantstress ontstaat wanneer de omstandigheden in de kas afwijken van wat een gewas nodig heeft om optimaal te functioneren. Een plant reageert dan op een verstoring in zijn directe omgeving, bijvoorbeeld door te hoge temperaturen, een te lage of te hoge luchtvochtigheid, of een combinatie daarvan. Deze reactie kan tijdelijk zijn, maar bij langdurige of herhaalde blootstelling kan dit gevolgen hebben voor groei, ontwikkeling en gewaskwaliteit.
Stress bij planten in de glastuinbouw is dus niet één enkel verschijnsel, maar het resultaat van verschillende klimaatfactoren die samen bepalen hoe comfortabel een gewas zich kan ontwikkelen. Juist omdat het kasklimaat continu verandert — door weer, seizoen en teeltfase — vraagt het beperken van plantstress om voortdurende aandacht en sturing.
Welke klimaatfactoren dragen bij aan plantstress?
Verschillende klimaatfactoren spelen een rol bij het ontstaan van plantstress. Temperatuur en luchtvochtigheid zijn daarbij vaak de meest zichtbare en meetbare factoren, maar ze staan niet op zichzelf.
Temperatuur en hittestress
Een te hoge kastemperatuur is een van de meest voorkomende oorzaken van hittestress bij gewassen in de kas. Op warme dagen loopt de temperatuur in een kas snel op, zeker wanneer luchtramen vanwege wind of regen niet volledig open kunnen. Langdurige hitte kan de groei en ontwikkeling van het gewas verstoren, wat zich kan uiten in afwijkende groei of kwaliteitsverschillen in het eindproduct.
Luchtvochtigheid en vochtdeficit
Naast temperatuur is luchtvochtigheid een bepalende factor. Een te lage relatieve luchtvochtigheid (RV) zorgt voor een groter vochtdeficit: het verschil tussen de hoeveelheid waterdamp die de lucht kan bevatten en de hoeveelheid die er daadwerkelijk in zit. Bij een groot vochtdeficit verdampt een gewas sneller vocht dan het via de wortels kan aanvullen, wat extra druk op de plant legt. Hoe vochtdeficit precies werkt en hoe u dit met verneveling kunt sturen, leest u in onze uitleg over vochtdeficit in de kas.
De vijf groeifactoren: temperatuur, licht, voeding, CO2 en vocht
Voor de groei van een gewas zijn vijf factoren van belang: temperatuur, licht, voeding, CO2 en vocht, zo stelt Glastuinbouw Waterproof. Deze vijf factoren beïnvloeden elkaar voortdurend. Volgens dezelfde bron gedijen de meeste gewassen goed bij een RV tussen de 60 en 70%. Wanneer de lucht in de kas droger is dan dat, kan dit de balans tussen de groeifactoren verstoren en bijdragen aan plantstress.
Signalen van plantstress herkennen in de kas
Plantstress is niet altijd direct zichtbaar, maar er zijn wel kenmerken waar telers en teeltbegeleiders op kunnen letten. Denk aan een trager groeitempo dan verwacht, een minder uniforme gewasstand, slappere bladeren gedurende de warmste uren van de dag, of afwijkingen in bloemkwaliteit en -vorming. Ook een grotere gevoeligheid voor wisselingen in het klimaat kan wijzen op onderliggende stress.
Omdat deze signalen vaak geleidelijk ontstaan en per gewas kunnen verschillen, is het raadzaam om klimaatgegevens zoals temperatuur en RV structureel te monitoren naast visuele controle van het gewas. Zo valt een afwijkend patroon eerder op en kan tijdig worden bijgestuurd.
De rol van klimaatsturing bij het verminderen van plantstress
Een stabieler kasklimaat kan bijdragen aan het verminderen van plantstress. Klimaatsturing met hogedrukverneveling richt zich op twee punten: het verlagen van de temperatuur en het verhogen van de luchtvochtigheid.
Temperatuurverlaging met hogedrukverneveling (adiabatische koeling)
Hogedrukverneveling maakt gebruik van adiabatische koeling: zeer fijne waterdruppels verdampen in de kaslucht, waarbij warmte aan de lucht wordt onttrokken. Dit koelt de lucht zonder dat er mechanisch gekoeld hoeft te worden. Volgens Glastuinbouw Waterproof is met hogedrukverneveling een verkoelend effect van 4 tot 7°C te bereiken. Doordat de kas minder snel opwarmt, kunnen luchtramen langer dicht blijven, met als voordeel dat de CO2-concentratie in de kas hoger blijft.
Hogedrukverneveling bij Dutchbeek werkt op 100 bar, met standaardnozzles die een opening hebben van ongeveer 0,20 mm. Een nozzle levert, afhankelijk van uitvoering en omstandigheden, ongeveer 4,5 tot 4,8 liter per uur. Daarnaast zijn alle leidingen bij Dutchbeek RVS, voor een stabiel en duurzaam systeem. Meer over de werking en aandachtspunten van koelen met hogedrukverneveling leest u op onze pagina over kas koelen met hogedrukverneveling.
Verhoging van de relatieve luchtvochtigheid
Naast koeling zorgt hogedrukverneveling voor een hogere luchtvochtigheid in de kas, wat het vochtdeficit verkleint. Dit sluit aan bij onderzoek bij chrysant, waaruit bleek dat de luchtvochtigheid door verneveling overdag gemiddeld ongeveer 5 procentpunten hoger bleef dan in een onbehandelde kas, aldus Wageningen UR Glastuinbouw. Een hogere en stabielere RV kan bijdragen aan het verminderen van vochtstress bij het gewas. Hoe u de luchtvochtigheid gericht kunt sturen, leest u in onze toelichting over luchtvochtigheid verhogen in de kas.
Minder ziektedruk door een stabieler kasklimaat
Een evenwichtig kasklimaat heeft ook een relatie met ziektedruk. Optimale teeltomstandigheden zorgen volgens Glastuinbouw Waterproof voor minder ziektes, waardoor het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen kan afnemen. Dit vraagt echter wel om een zorgvuldige sturing van de luchtvochtigheid, afgestemd op het gewas, de teeltfase en het seizoen. Meer hierover leest u op onze pagina over botrytis en luchtvochtigheid in de kas.
Praktijkvoorbeeld: inzichten uit WUR-onderzoek bij chrysant
Een concreet, gewasspecifiek voorbeeld van de relatie tussen klimaatsturing en plantstress komt uit onderzoek van Wageningen UR Glastuinbouw, uitgevoerd in de zomer van 2007 in Bleiswijk. De centrale vraag was of verneveling en/of koeling bloeivertraging of bloemafwijkingen bij chrysant in de zomer kunnen helpen beperken. Daarvoor werden drie kassen met elkaar vergeleken: een referentiekas, een kas met verneveling overdag, en een kas met verneveling overdag én koeling 's nachts.
De resultaten uit dit specifieke onderzoek lieten zien dat de kas die 's nachts werd gekoeld, de langste takken opleverde: een lagere nachttemperatuur zorgde voor meer lengtegroei. Ook de hoeveelheid bruin blad was in de gekoelde kas lager dan in de beide andere kassen. Daarnaast bleek dat zelfs met beperkte verneveling (maximaal 120 gram per m² per uur) de kastemperatuur overdag met ongeveer 1°C kon worden verlaagd, vooral tijdens periodes met hoge buitentemperaturen.
Het is belangrijk te benadrukken dat dit onderzoek specifiek bij chrysant is uitgevoerd en dateert uit 2007. De uitkomsten zijn illustratief voor hoe klimaatsturing met verneveling en koeling kan samenhangen met gewaskenmerken, maar zijn niet zonder meer te vertalen naar andere gewassen of teeltsituaties.
Veelgestelde vragen over plantstress en hogedrukverneveling
Wordt het gewas nat van hogedrukverneveling?
Bij een goed ontworpen systeem verdampen de druppels voordat ze het gewas bereiken. Ontwerp, nozzle-indeling en regeling zijn hierbij bepalend voor een droog gewas en een goed verdeeld klimaat in de kas.
Welke RV-streefwaarde is gangbaar in de kas?
De meeste gewassen gedijen goed bij een relatieve luchtvochtigheid tussen de 60 en 70%, zo blijkt uit informatie van Glastuinbouw Waterproof. De exacte streefwaarde kan per gewas en teeltfase verschillen.
Lost hogedrukverneveling plantstress volledig op?
Nee. Hogedrukverneveling is een klimaatsturingsmiddel dat kan bijdragen aan het verminderen van plantstress, door temperatuur te verlagen en luchtvochtigheid te verhogen. Het is geen garantie tegen plantstress en werkt het best als onderdeel van een breder, goed afgestemd kasklimaatbeheer.
Advies op maat voor uw kas
Plantstress herkennen en begrijpen is de eerste stap; het kasklimaat daarop afstemmen is de volgende stap. Met een hogedrukvernevelingssysteem dat is afgestemd op uw kas, gewas en teeltwijze, kunt u temperatuur en luchtvochtigheid gerichter sturen. Bij Dutchbeek denken we graag met u mee over een stabiele, betrouwbare en duurzame oplossing voor uw kasklimaat. Wilt u weten wat klimaatsturing met hogedrukverneveling voor uw teelt kan betekenen? Bel voor een afspraak via onze contactpagina en we bespreken graag de mogelijkheden voor uw situatie.